Zondag 10 Januari 2010
ds. Engele Wijnsma

Inleiding op de Dienst
Het is vandaag de eerste zondag na Epifanie. VERSCHIJNEN betekent dat. Verschijnen, helder worden. In deze periode na Kerst, mag duidelijk worden welk licht er voor ons geboren is. Persoonlijk in nieuwe hoop en nieuwe verwachtingen, als kerk in nieuw elan en nieuwe perspectieven. Ons leesrooster geeft daarvoor vandaag alle aanleiding met het verhaal over Jezus’doop in de Jordaan. Maar hopelijk herkent u het schijnende licht van Epifanie ook in de liederen en de gebeden. laten we bidden.  

Inleiding op Jesaja 40
Een van de bekendste en belangrijkste profeten in het Oude Testament is ongetwijfeld Jesaja. Maar als ik hem een profeet noem, dan verdient dat nog wel enige uitleg. Het boek Jesaja is namelijk ontstaan in een periode van 400 jaar. Er komen namelijk kwesties aan de orde uit de 8e eeuw voor Christus, de 5e eeuw voor Christus en de 4e eeuw voor Christus. De naam Jesaja staat dan ook niet voor 1 persoon, maar voor een hele profetenschool die eeuwen lang een belangrijke rol speelde in Israël. Het boek Jeasja wordt dan ook vaak onderverdeeld in drieen: primo, jesaja, deutero-Jesaja en trito Jesaja. 1, 2 en 3. En onze lezing van vandaag komt het het tweede deel, deutero Jesaja. Dit tweede deel is geschreven rond 500 voor Christus, toen het volk Israel in ballingschap in Babylon vertoefde. Deutero Jesaja belooft het volk –indichtvorm- dat de Eeuwige hen zal bevrijden en net als ooit uit Egypte terug zal leiden door de woestijn. De eeuwige zal zijn volk als een helder leiden terug naar het veilige huis. Luister maar:

1 Troost, troost mijn volk, zegt jullie God. 
2  Spreek Jeruzalem moed in, maak haar bekend
dat haar slavendienst voorbij is,
dat haar schuld is voldaan,
omdat zij een dubbele straf voor haar zonden
uit de hand van de HEER heeft ontvangen. 
3 ¶  Hoor, een stem roept:
‘Baan voor de HEER een weg door de woestijn,
effen in de wildernis een pad voor onze God. 
4  Laat elke vallei verhoogd wordenen
elke berg en heuvel verlaagd,
laat ruig land vlak wordenen
rotsige hellingen rustige dalen. 
5  De luister van de HEER zal zich openbaren
voor het oog van al wat leeft.
De HEER heeft gesproken!’ 
6  Hoor, een stem zegt: ‘Roep!
’En een stem antwoordt:
‘Wat zou ik roepen?
De mens is als gras,
hij bloeit als een veldbloem. 
7  Het gras verdort
en de bloem verwelkt
wanneer de adem van de HEER erover blaast.
Ja, als gras is dit volk.’ 
8  Het gras verdort en de bloem verwelkt,
maar het woord van onze God houdt altijd stand. 
9 ¶  Beklim een hoge berg,
vreugdebode Sion,verhef je stem met kracht,
vreugdebode Jeruzalem,
verhef je stem, vrees niet.
Zeg tegen de steden van Juda:
‘Ziehier jullie God!’ 
10  Ziehier God, de HEER !
Hij komt met kracht, zijn arm zal heersen.
Zijn loon heeft hij bij zich,
zijn beloning gaat voor hem uit. 
11  Als een herder weidt hij zijn kudde:
zijn arm brengt de lammeren bijeen,
hij koestert ze, en zorgzaam leidt hij de ooien.   

Inleiding op Lukas 3 : 1-22
De evangelist Lukas is de schrijver van het meest uitgebreide Kerstverhaal. Bij hem lezen we over de stal en de herders en de hemelse legerschaar. Lukas is ook de evangelist, die grote nadruk legt op de bloedverwantschap van Jezus en Johannes de Doper. De moeder van Johannes zou de tante zijn van Maria, de moeder van Jezus. Des te wonderlijker is het misschien dan ook wel, dat Jezus zo anders is dan Johannes had altijd had gedacht. Luister maar.  

1 ¶  In het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius, toen Pontius Pilatus Judea bestuurde, en Herodes tetrarch was over Galilea, zijn broer Filippus over het gebied van Iturea en Trachonitis, en Lysanias over Abilene,2  en toen Annas en Kajafas hogepriester waren, richtte God zich in de woestijn tot Johannes, de zoon van Zacharias en Elisabeth3  Daar ging Johannes in de omgeving van de Jordaan verkondigen dat de mensen zich moesten laten dopen en tot inkeer moesten komen, om zo vergeving van zonden te verkrijgen,4  zoals geschreven staat in het boek met de uitspraken van de profeet Jesaja: ‘Luid klinkt een stem in de woestijn: “Maak de weg van de Heer gereed, maak recht zijn paden!  5  Iedere kloof zal worden gedicht, elke berg en heuvel geslecht, kromme wegen recht gemaakt, hobbelige wegen geëffend;  6  en al wat leeft zal zien hoe God redding brengt.”’7  Johannes zei tegen de mensen die massaal uitliepen om zich door hem te laten dopen: ‘Addergebroed, wie heeft jullie wijsgemaakt dat je veilig bent voor het komende oordeel?8  Breng vruchten voort die een nieuw leven waardig zijn, en zeg niet meteen bij jezelf: Wij hebben Abraham als vader. Want ik zeg jullie: God kan uit deze stenen kinderen van Abraham verwekken!9  Ja, de bijl ligt al aan de wortel van de boom: iedere boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en in het vuur geworpen.’10  De mensen vroegen hem: ‘Wat moeten we dan doen?’11  Hij antwoordde: ‘Wie twee stel onderkleren heeft, moet delen met wie er geen heeft, en wie eten heeft moet hetzelfde doen.’12  Er kwamen ook tollenaars om zich te laten dopen, en die vroegen hem: ‘Meester, wat moeten wij doen?’13  Hij zei tegen hen: ‘Vorder niet meer dan wat jullie is opgedragen.’14  Ook soldaten kwamen hem vragen: ‘En wij, wat moeten wij doen?’ Tegen hen zei hij: ‘Jullie mogen niemand afpersen en je ook niet laten omkopen, neem genoegen met je soldij.’15 ¶  Het volk was vol verwachting, en allen vroegen zich af of Johannes misschien de messias was,16  maar Johannes zei tegen hen: ‘Ik doop jullie met water, maar er komt iemand die meer vermag dan ik; ik ben zelfs niet goed genoeg om de riem van zijn sandalen los te maken. Hij zal jullie dopen met de heilige Geest en met vuur;17  hij houdt de wan in zijn hand om de dorsvloer te reinigen, het graan zal hij bijeenbrengen in zijn schuur en het kaf in onblusbaar vuur verbranden.’18  Op deze en andere wijze spoorde hij de mensen aan en verkondigde hij hun het goede nieuws.19  Maar de tetrarch Herodes, die door Johannes was terechtgewezen in verband met Herodias, de vrouw van zijn broer, en vanwege al zijn andere wandaden,20  voegde aan alle slechte dingen die hij had gedaan nog toe dat hij Johannes opsloot in de gevangenis.21 ¶  Heel het volk liet zich dopen, en toen ook Jezus was gedoopt en hij aan het bidden was, werd de hemel geopend22  en daalde de heilige Geest in de gedaante van een duif op hem neer, en er klonk een stem uit de hemel: ‘Jij bent mijn geliefde Zoon, in jou vind ik vreugde.’ 

Gemeente van onze Heer,
Italianen, Italianen maken de lekkerste dressing voor een salade, vind ik. Houdt u van Italiaans eten? Een mooie pasta met pesto of een lekkere risotto. En Italiaanse salade natuurlijk met sardientjes of gedroogde tomaten. En daarover heen natuurlijk een Heerlijke dressing. Het thema van deze viering. Een heerlijke dressing! En de beste basis krijg je natuurlijk door deze twee dingen te mengen. Olijfolie en balsamico, een zoete rode azijn. Nou ja mengen, olie en azijn voegen zich van nature niet zo makkelijk. In de praktijk blijven het losse oliedruppels in een badje van balsamico. Maar toch is het lekker. Vorige week at ik bij een Italiaan en die ons gaf vooraf een schaaltje olijfolie en een scheutje balsamico daarin. De bedoeling was om daar je brood in te dippen. Dus gewoon zo. Niet mengen, gewoon dippen! En ik moet u zeggen: ook dat is heerlijk. Soms proef je wat meer olie, soms was meer azijn.  

Waarom vertel ik u dit allemaal? In dat Italiaanse restaurant begreep ik ineens de relatie tussen Jezus en Johannes de Doper. Echt waar! Ineens snapte ik het verband tussen de twee hoofdpersonen uit het verhaal over Jezus’doop in de Jordaan. Dankzij dat schaaltje olijfolie en balsamico. Misschien vindt u dat gek, dus laat ik het dan maar gewoon uitleggen. En dan begin ik met een vraag. Waarom leggen alle evangelisten zo veel nadruk op Johannes de Doper? Wat is zijn functie in het verhaal? De traditionele uitleg luidt: Johannes is de wegbereider van Jezus. Met andere woorden: hij bereidt de mensen als het ware voor op het optreden van Jezus. Maar zeg nou zelf..Had Jezus dat nodig? Zou Jezus’ missie minder geslaagd zijn geweest, wanneer Johannes de Doper palingvisser was geworden? Ik bedoel: Jezus had toch zeker geen wegbereider nodig?

Een tweede verklaring voor het belang van Johannes de Doper komt uit de historisch-kritische richting. En tot een maand geleden zou dat ook mijn antwoord zijn geweest. Die historisch-kritische uitleg komt hier op neer: Johannes de Doper had ook na zijn dood heel veel aanhang. Ontzettend veel mensen bleven trouw aan het gedachtengoed van Johannes. Een paar jaar later streft Jezus aan het kruis en leggen zijn leerlingen na Paasmorgen de basis legden van onze latere kerk. Maar zij vormden slechts een kleine beweging. En dus hadden ze er alle belang bij om de club rond Johannes de Doper aan zich te binden. En dat deden ze door uit te leggen, dat Johannes de Doper als het ware een voorloper was geweest van Jezus. Ze zeiden: als je echt werk maakt van de idealen van de Doper dan kom je automatisch bij Jezus uit. En dus lezen we in alle evangeliën hoe Johannes zich in dienst stelde van Jezus. Nog altijd denk ik, dat deze verklaring niet op drijfzand rust. Maar dankzij dat schaaltje olijfolie en balsamico heb ik voor mezelf een nieuwe laag ontdekt in ons Evangelie.  

Kijk als je zuivert naar Johannes de Doper luistert, dan valt mij op, dat  Johannes volledig inzet op de persoonlijke ommekeer in je daden. Tegen de tollenaar zei hij: vorder niet meer dan je is opgedragen. met andere woorden, geen extra geld vragen om in je eigen zak te steken. Tegen de soldaat zei hij:  Pers niemand af, laat je niet omkopen. En Johannes voegt daar aan toe: De Messias zal komen en te vuur en te zwaard onze mensheid zuiveren. De goeien hier, de kwaden daar. Addergebroed noemt hij het volk. Addergebroed, kom tot inkeer, laat je dopen en breng voortaan vruchten voort, die een nieuw leven waardig zijn. De Doper verwacht een complete zuivering, een oordeel dat korte metten maakt met alle kwaad.

Maar dan komt Jezus aanlopen. Niks geen zwaard in de hand. Niks geen de goeien links en kwaden rechts of andersom. Jezus komt gewoon aanwandelen en laat zich dopen. En terwijl hij bidt, zo staat er, werd de hemel geopend…niet met donder en bliksemschichten, maar de Heilige Geest in de gedaante van een kwetsbaar vogeltje, een dartelende duif. Wat moet dat voor Johannes de Doper een schokkende ervaring zijn geweest. Hij die Gods Koninkrijk verwachte met donder en geraas, met vuur en zwaard, met vonnissen en oordelen. Wat moet dat een wonderlijke ervaring zijn geweest, toen hij zag dat Gods Koninkrijk begint bij een liefdevolle biddende mens en een kwestbaar vogeltje. 

Olijfolie en balsamico, uitersten qua chemische samenstelling, het gaat eigenlijk niet samen, maar het blijkt een hemelse dressing. En zo gaat het ook met Johannes en Jezus. Hun beider voorstellingen van Gods komende Rijk lijken niet te matchen. Johannes de Doper legt alle nadruk op de praktische menselijke kant. Wij moeten onze slechte eigenschappen inruilen voor goede. Johannes hamert op normen en waarden, zou je kunnen zeggen, en op straf op de zonde. Maar Jezus daarentegen refereert aan de menselijke ziel. Dat je die opent, zodat God door je heen kan werken. Je hoeft het niet allemaal zelf te doen, en je hoeft niet alles in te delen in vakjes goed en kwaad. Liever open je je hart, zodat Gods liefde erdoor naar buiten kan stromen. Anders gezegd: Waar Johannes denkt, dat Jezus de wereld in brand zal zetten, laat hij zich onderdompelen in water. Jezus gaat niet met de bezem en de bijl door deze wereld, maar raakt de mensen aan met ontferming. Hij is niet zo’n ascetische profeet als de Doper, die zich verre houdt van de zogenaamde ‘slechte’ wereld. Nee, Jezus verkeert voortduren in de dorpen en de steden en leeft te midden van de mensen.  

Wat zal het Johannes moeite hebben gekost om in de mens Jezus diegene te herkennen die hij zelf heeft verwacht en aangekondigd. Het mengt eigenlijk niet, olie en balsamico, maar wij weten, dat hoeft ook niet om een hemelse dressing te krijgen. Misschien hebben beide benaderingen, zowel die van Johannes als die van Jezus allebei wel hun eigen kracht in verschillende fasen van ons leven. Sterker nog: ik denk dat juist hun verschillende smaken zorgen voor een compleet pakket. Ik zal u uitleggen wat ik bedoel.

In de Lukas tekst die we zopas hebben gelezen wordt een stukje geciteerd uit Jesaja 40. Onze eerste lezing, weet u nog? Die woorden waren bedoeld als bemoediging van de Joodse ballingen in Babylon. De Eeuwige zal jullie bevrijden en net als destijds uit Egypte terug  leiden door de woestijn. Daar mag je op vertrouwen. Maar ook in die woorden van Jesaja twee soorten beeldspraak gebruikt: overweldigende kracht, bijvoorbeeld in vers 10: ‘Hij komt met kracht, zijn arm zal heersen.’ Maar in diezelfde tekst ook beelden vol barmhartigheid, zoals in vers 11: Als een herder weidt hij zijn kudde: zijn arm brengt de lammeren bijeen, hij koestert ze, en zorgzaam leidt hij de ooien. Als we naar deze tekst kijken, zal Johannes de Doper het accent hebben gelegd op die sterke arm. En Jezus waarschijnlijk meer oog voor dat beeld van die zorgzame herder.

Maar het één sluit het ander niet uit. Er zijn situaties in ons leven waar het aan komt op kracht en grote geestdrift. Voor een weg door de woestijn heb je geen schoffel nodig maar een shovel. Voor het verwijderen van onkruid in mijn moestuin is een schoffel weer praktischer. Ik ontmoette deze week een jonge vrouw met anorexia. Een eetstoornis, waarbij je een vervormd beeld hebt van je lichaam. Broodmager meisjes die zichzelf als dik zien. Ik ontmoette deze jonge vrouw toen ze even thuis was uit de kliniek in Amsterdam. En ik was verrast door de zware therapie waar ze doorheen moest. Haar hele manier van denken en doen werd gereset. In veel minder erge gevallen zouden veel mensen zich al weer gelukkiger voelen door een paar lieve woorden. Ik bedoel, als we nou vandaag allemaal ons hart net even zo ver zouden openen als Jezus deed. En de liefde lieten stromen. dan zou het zo maar kunnen, dat je straks tegen je buurman of buurvrouw zegt: Goh, wat zie je er goed uit vandaag! Dat zou bijna iedereen een warm gevoel geven op deze koude dag. Ik weet wel: anorexia en het geven van een complimentje zijn in wezen niet vergelijkbaar, maar dat bedoel ik ook met die olijfolie en balsamico. Soms kun je toe met zachte olie, soms ontkom je niet aan azijn. Maar samen vormen ze een hemelse dressing.

Weet u trouwens hoe je olie en azijn het best kunt mengen? Eerst zout oplossen in de azijn en daarna pas de olie er bij doen. Dan bindt het stukken beter. Ik vertel u dit wel, maar natuurlijk niet met de bedoeling dat u Jezus met een korreltje zout gaat nemen.

Tot slot nog even over die duif en de stem uit de hemel. We hebben verschillende hele oude handschriften van het Lukas Evangelie. In sommige staat, dat uit de hemel klonk: “Mijn zoon ben jij, heden heb ik jou verwekt!” In de meeste handschriften staat echter wat in onze vertaling terecht is gekomen: “Jij bent mijn geliefde Zoon, in jou vind ik vreugde!” En de vraag is dan: Wat klonk er nu echt? “Mijn zoon ben jij, heden heb ik jou verwekt!” of: “Jij bent mijn geliefde Zoon, in jou vind ik vreugde!” Eigenlijk alle vertalingen wereldwijd kiezen voor het laatste, de zogenaamde vreugde-variant. En daar hebben ze twee redenen voor: Die vreugde variant komt overeen met de andere evangeliën. En…die verwekkings-variant suggereert dat Jezus pas vanaf zijn doop de Zoon van God werd. En daarmee geeft die  verwekkings-variant steun aan het zogenaamnde Adoptianisme. Dat Adoptianisme is een officiële ketterij uit de 2e eeuw van onze jaartelling. Een ketterij, waarin gesteld wordt: God heeft Jezus pas gaandeweg zijn leven als Zoon geadopteerd. Adoptianisme.  

Ik kan me de keuze van de meeste vertalingen dus wel voorstellen, maar toch ben ik geneigd de andere handschriften niet af te schrijven, waarin staat: “Mijn zoon ben jij, heden heb ik jou verwekt!” Deze zogenaamde verwekkings-variant geeft ons wel heel veel ruimte om in te stappen. Ook wij kunnen vandaag door God verwekt worden tot een Kind van het Licht. Gewoon door je hart open te stellen en de liefde te laten stromen. En misschien is het ook met deze twee varianten ook wel zo als met olijfolie en balsamico. Soms heb je het één nodig, soms het ander. Maar samen vormen ze een Heerlijke dressing. 

 Amen