Van de Reformatie tot heden

1517-1816 protestantisme: kind van de Renaissance

Na 1500 komen er allemaal ontwikkelingen samen: Humanisme en Renaissance zorgen voor een sterke maatschappelijke schwung. Mensen gaan massaal lezen, dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst en ze ontwikkelen zich. Onder het motto "Ad Fontes!' (Terug naar bronnen) herontdekken mensen de klassieke denkers en wordt de bijbel vanuit de grondtaal gelezen en vertaald.

Tegelijkertijd is Europa in de ban van angst voor de Islam. De kritiek op de Kerk van Rome wordt steeds groter in Europa. Enerzijds vinden de nieuwe geletterden, dat de Kerk van Rome een machtsspel speelt en de bevolking dom houdt en uitbuit. Anderzijds krijgt de Paus de schuld van de opkomende Islam, die gezien wordt als een straf van God.

Zo ontstaat binnen de Kerken in Noord-Europa een tegenbeweging, die de kerk wil hervormen naar “moderne”maatstaven. Van de toenmalige paus krijgen ze geen ruimte en de voormannen worden allemaal verketterd. Toch scharen veel kerken in Noord-Europa zich achter de voormannen van de Reformatie.

• -Maarten Luther (Duitsland) bracht de bijbel in de volkstaal, hekelt het machtsdenken van de katholieke kerk en benadrukt de vrijheid van mensen. 
• -Johannes Calvijn (Frankrijk) bracht de macht van de geestelijken terug door de invoering van een kerkenraad met ouderlingen en diakenen.
• -Huldrich Zwingli (Zwitserland) legde de nadruk op de symbooltaal van de bijbel, benadrukte de soberheid in de kerk en riep op tot pacifisme. 

In Nederland wordt de Reformatie gekoppeld aan de vrijheidsstrijd van Willem van Oranje tegen de Spaanse koning en kreeg het karakter van een volksbeweging. (Beeldenstorm). Met het opstellen van de Nederlandse Geloofsbelijdenis in 1561 begint de geschiedenis van de Protestantse Kerk in Nederland.  Deze is op Franse, dus Calvinistische, leest geschoeid. Edam gaat in 1572 vreedzaam over tot de Reformatie. Toch zal het tot 1618 duren voordat er een eerste landelijke synode zal komen. Deze stellen de belijdenisgeschriften vast en Statenvertaling van de Bijbel. De protestanten heetten in die dagen Gereformeerde Kerk van Nederland. Tijdens de Napoleontische tijd komt er een nieuwe koninklijke kerkorde en wordt de naam veranderd in Nederlandse Hervormde Kerk. In Edam is dan in 1647  ook een Lutherse Kerk gesticht door immigranten uit Duitsland en Scandinavië    

1816-2007 Scheiding en Fusie

Een terugkerend punt in de kerkgeschiedenis is de vraag: ‘moeten christenen allemaal hetzelfde denken of niet? (De rekkelijken en de preciezen) In de 19e eeuw liep de discussie hoog op. In 1847 splitste een groep gemeenteleden zich af van de hervormde kerk, ook in Edam. Deze afsplitsing kennen we landelijk nog steeds als christelijk-gereformeerd. Men vond, dat de Hervormde Kerk te veel ruimte geven aan de vrijzinnigheid. In 1886 kwam om dezelfde reden  een tweede afsplitsing, die vele malen groter was. Abraham Kuyper is daarvan de beroemde voorman, die het tot minister-president schopte. Zijn beweging nam de oude naam Gereformeerd weer in gebruik. In Edam gingen de aanhangers van beide afsplitsingen gezamenlijk verder onder de naam Gereformeerde Kerk. Intussen had de richtingenstrijd in de Hervormde kerk er ook al voor gezorgd, dat de Evangelisatie was opgericht. Een groep mensen, die het beleid in de Grote kerk ook te rekkelijk vond, maar wel hervormd wilde blijven. Pas in 1974 kwamen beide hervormde gemeenten weer samen. In 1977 worden ook besprekingen gestart tussen hervormd en gereformeerd. Vanaf 1990 doen ook de Lutheranen mee. Na een lange periode van voorzichtig aftasten wordt vanaf 2001 steeds actiever samengewerkt onder de naam Kerkgemeente Edam. Op landelijk niveau heeft de fusie van de drie kerkgenootschappen plaats in 2004. In Edan wordt de hereniging een feit op 3 juni 2007.